Bahasa Jawa, sebagai salah satu warisan budaya yang kaya, perlu terus dilestarikan dan diajarkan kepada generasi muda. Bagi siswa kelas 4 Sekolah Dasar, pemahaman mendalam tentang Bahasa Jawa menjadi pondasi penting untuk menguasai bahasa daerah ini. Menjelang Ujian Tengah Semester (UTS) genap semester 2, para siswa perlu mempersiapkan diri dengan baik. Latihan soal menjadi salah satu cara efektif untuk mengukur pemahaman dan mengidentifikasi area yang masih perlu ditingkatkan.
Artikel ini akan menyajikan contoh soal-soal UTS Bahasa Jawa Kelas 4 Semester 2 yang mencakup berbagai aspek pembelajaran, mulai dari membaca, menulis, mendengarkan, hingga unsur kebahasaan. Setiap soal akan dilengkapi dengan kunci jawaban dan sedikit pembahasan singkat untuk membantu siswa memahami alasan di balik jawaban yang benar. Diharapkan, latihan soal ini dapat menjadi bekal berharga bagi siswa dalam menghadapi UTS.
Pentingnya Mempersiapkan Diri Menjelang UTS Bahasa Jawa

UTS bukan hanya sekadar ujian untuk mendapatkan nilai. Lebih dari itu, UTS adalah kesempatan untuk merefleksikan sejauh mana materi yang telah dipelajari selama satu semester dapat dipahami dan diterapkan oleh siswa. Khusus untuk Bahasa Jawa, penguasaan materi tidak hanya sebatas hafalan, tetapi juga kemampuan untuk berkomunikasi, memahami konteks budaya, dan menggunakan ragam bahasa yang sesuai.
Menghadapi UTS dengan persiapan yang matang dapat mengurangi rasa cemas dan meningkatkan kepercayaan diri siswa. Dengan berlatih soal-soal yang representatif, siswa dapat:
- Mengukur Tingkat Pemahaman: Mengetahui sejauh mana materi yang diajarkan telah diserap.
- Mengidentifikasi Kelemahan: Menemukan topik atau jenis soal yang masih sulit dikerjakan.
- Membiasakan Diri dengan Format Soal: Mengenal berbagai tipe pertanyaan yang mungkin muncul.
- Melatih Kemampuan Berpikir Kritis: Menganalisis soal dan mencari jawaban yang paling tepat.
- Meningkatkan Penguasaan Kosakata dan Tata Bahasa: Memperkaya perbendaharaan kata dan memahami kaidah penggunaan bahasa Jawa.
Contoh Soal UTS Bahasa Jawa Kelas 4 Semester 2
Berikut adalah contoh soal UTS Bahasa Jawa Kelas 4 Semester 2 yang dirancang untuk mencakup berbagai kompetensi yang diajarkan di jenjang ini. Soal-soal ini bersifat prediktif dan diharapkan dapat memberikan gambaran umum tentang jenis pertanyaan yang akan dihadapi.
Bagian A: Soal Pilihan Ganda
Pilihen jawaban sing paling bener saka pilihan A, B, C, utawa D!
-
Ukara "Bapak tindak dhateng pasar nitih sepedha motor." kalebu jinise ukara…
A. Pitakon
B. Pakon
C. Wara
D. SambawaPembahasan: Ukara wara utawa deklaratif adalah kalimat berita yang menyatakan suatu informasi. Kalimat "Bapak tindak dhateng pasar nitih sepedha motor" memberitahukan kegiatan bapak.
-
Sapa sing diarani "bulik" ing kulawarga Jawa?
A. Mbakyu saka ibu utawa bapak
B. Adhi wadon saka ibu utawa bapak
C. Mbakyu lan adhi lanang saka ibu utawa bapak
D. Kabeh sadulur saka ibu utawa bapakPembahasan: Dalam istilah kekerabatan Jawa, "bulik" merujuk pada adik perempuan dari ibu atau bapak.
-
Yen sesuk dina Selasa, dina wingi iku dina…
A. Minggu
B. Senin
C. Rebo
D. JemuahPembahasan: Jika hari ini adalah Senin (sebab sesuk adalah Selasa), maka hari kemarin (wingi) adalah Minggu.
-
Menawa duwe pakaryan sing durung rampung, awake dhewe kudu…
A. Mageran
B. Dilanjutake nganti rampung
C. Diwenehake wong liya
D. Ditinggal waePembahasan: Sifat yang baik adalah menyelesaikan pekerjaan yang sudah dimulai.
-
Tembung "kucing" yen ditulis nganggo aksara Jawa yaiku…
A. ꦏꦸꦕꦶꦁ
B. ꦏꦸꦕꦶꦔ
C. ꦏꦕꦶꦁ
D. ꦏꦕꦶꦔPembahasan: Aksara Jawa untuk "kucing" adalah ꦏ (ka) + ꦸ (suku) = ku, ꦕ (ca) + ꦶ (wulu) = ci, ꦁ (cecak) = ng. Jadi, ꦏꦸꦕꦶꦁ.
-
Tembang macapat sing nyritakake babagan pitutur luhur lan pendidikan diarani tembang…
A. Maskumambang
B. Pocung
C. Sinom
D. GambuhPembahasan: Tembang Sinom dikenal sebagai tembang yang berisi ajaran atau pitutur tentang masa muda dan pendidikan.
-
Ing ngisor iki sing kalebu anggota kulawarga inti, kajaba…
A. Bapak
B. Ibu
C. Eyang kakung
D. AnakPembahasan: Kulawarga inti biasanya terdiri dari ayah, ibu, dan anak. Eyang kakung adalah anggota keluarga besar.
-
Ukara "Sikile Dito lara banget, mula ora bisa mlebu sekolah." kalebu jinise ukara…
A. Wara
B. Pitakon
C. Sambawa
D. PakonPembahasan: Kalimat ini menyatakan sebab (siku lara) dan akibat (ora bisa mlebu sekolah), yang merupakan ciri dari kalimat sambawa atau sebab-akibat.
-
Kembang sing ambune wangi lan biasane kanggo upacara diarani…
A. Kangkung
B. Mawar
C. Melati
D. TerongPembahasan: Melati dikenal sebagai bunga yang sangat harum dan sering digunakan dalam berbagai upacara tradisional.
-
Yen awake dhewe diajak omong dening wong sing luwih tuwa, awake dhewe kudu mangsuli nganggo basa…
A. Ngoko lugu
B. Ngoko alus
C. Krama lugu
D. Krama alusPembahasan: Berbicara kepada orang yang lebih tua dalam budaya Jawa sebaiknya menggunakan bahasa krama alus untuk menunjukkan rasa hormat.
Bagian B: Soal Isian Singkat
Isenana ceceg-ceceg ing ngisor iki kanthi tembung sing bener!
- Sadulur lanang saka bapak utawa ibu diarani…
- Yen dina Rebo iki tanggal 10, sesuk dina Kamis tanggal…
- Basa Jawa sing digunakake antarane kanca sebaya diarani basa…
- Kisah utawa crita sing diceritakake kanthi cara ditembangake diarani…
- Bapak lan Ibu minangka inti saka…
- Nalika maca aksara Jawa, yen ana sandhangan layar, iku tandha yen aksara kasebut diwaca…
- Tembung "sekolah" yen ditulis nganggo aksara Jawa yaiku…
- Donga utawa puji-pujian marang Gusti diarani…
- Awake dhewe kudu gelem tetulung marang sesama, iku kalebu sipat…
- Yen ana wong ngomong alon-alon lan ora pati cetha, awake dhewe kudu menehi tandha nganggo…
Pembahasan Singkat untuk Soal Isian:
- Sadulur lanang saka bapak utawa ibu diarani paklik.
- Yen dina Rebo iki tanggal 10, sesuk dina Kamis tanggal 11.
- Basa Jawa sing digunakake antarane kanca sebaya diarani basa ngoko.
- Kisah utawa crita sing diceritakake kanthi cara ditembangake diarani tembang.
- Bapak lan Ibu minangka inti saka kulawarga.
- Nalika maca aksara Jawa, yen ana sandhangan layar, iku tandha yen aksara kasebut diwaca ‘r’. (Contoh: braja – ꦧꦿꦗ)
- Tembung "sekolah" yen ditulis nganggo aksara Jawa yaiku ꦱꦼꦏꦺꦴꦭꦃ.
- Donga utawa puji-pujian marang Gusti diarani panuwun utawa puji.
- Awake dhewe kudu gelem tetulung marang sesama, iku kalebu sipat gotong royong utawa resik_at_i.
- Yen ana wong ngomong alon-alon lan ora pati cetha, awake dhewe kudu menehi tandha nganggo tangan (mengisyaratkan untuk mengulang) utawa ngguyu sinambi ndengarkake luwih tenanan.
Bagian C: Soal Uraian Singkat
Jawabana pitakonan ing ngisor iki kanthi ringkes lan bener!
- Jelentrehna bedane basa Ngoko lan basa Krama!
- Sebutna telung tuladha pakulinan becik ing lingkungan sekolah!
- Apa gunane sinau basa Jawa kanggo awake dhewe?
- Tulisana ukara "Aku arep maca buku ing perpustakaan" nganggo aksara Jawa!
- Jelentrehna apa kang diarani "waranggana" ing tembang macapat!
Pembahasan Jawaban Uraian Singkat:
-
Bedane Basa Ngoko lan Basa Krama:
- Basa Ngoko: Basa sing digunakake antarane wong sing wis akrab, sebaya, utawa luwih tuwa marang luwih enom. Isine luwih lugu lan ora ana unsur-unsur basa sing luwih alus. Ana loro jinis: Ngoko Lugu (kabeh tembung ngoko) lan Ngoko Alus (ana campuran tembung krama inggil kanggo sopan santun).
- Basa Krama: Basa sing luwih alus lan luwih sopan, digunakake kanggo ngormati wong sing luwih tuwa, wong sing dhuwur kalungguhane, utawa wong sing durung kenal. Uga ana loro jinis: Krama Lugu (kabeh tembung krama) lan Krama Alus (ana campuran tembung krama inggil lan krama andhap).
-
Telung Tuladha Pakulinan Becik ing Lingkungan Sekolah:
- Ngabekti marang Bapak/Ibu Guru lan karyawan sekolah.
- Ngajeni lan ora ngece marang kanca-kanca.
- Njaga kebersihan lan keasrian lingkungan sekolah.
- Melu nglestantunake budaya Jawa kayata nganggo basa Jawa ing wektu tartamtu.
- Nindakake piket kelas kanthi disiplin.
-
Gunane Sinau Basa Jawa:
- Nguri-uri lan nglestantunake warisan budaya Jawa.
- Mempermudah komunikasi karo masyarakat Jawa, utamane sing luwih tuwa.
- Nambah pangerten babagan nilai-nilai luhur lan pitutur saka budaya Jawa.
- Ngembangake kepribadian lan rasa tresna marang budaya asli.
- Menambah wawasan lan pengetahuan babagan sastra lan seni Jawa.
-
Ukara "Aku arep maca buku ing perpustakaan" nganggo Aksara Jawa:
- ꦄꦏꦸ ꦄꦉꦥ꧀ ꦩꦕ ꦧꦸꦏꦸ ꦲꦶꦁ ꦥꦼꦂꦥꦸꦱ꧀ꦠꦏꦤ꧀.
-
Waranggana ing Tembang Macapat:
- Waranggana ing tembang macapat yaiku sawijining paraga utawa tokoh (biasane wanita) sing nembangake crita utawa ana ing salebeting crita tembang kasebut. Waranggana asring nembangake bagian-bagian sing nggambarake rasa, pangrasa, utawa pitakon saka tokoh kasebut. Dheweke dadi salah sawijining unsur sing nguripake suasana lan makna tembang.
Tips Tambahan kanggo Siswa Kelas 4:
- Waca lan Gathekake: Saben sinau materi, waca kanthi teliti lan gathekake penjelasan saka Bapak/Ibu Guru.
- Gawe Cathetan: Cathet tembung-tembung anyar, tegese, lan gunane. Uga cathet paugeran-paugeran basa Jawa.
- Latih Nulis Aksara Jawa: Aja lali latihan nulis aksara Jawa kanthi rutin. Gunakake buku latihan utawa aplikasi kanggo nambah kacepetan lan ketepatan.
- Gunakake Basa Jawa Ing Omah: Yen ana kesempatan, gunakake basa Jawa nalika ngomong karo kulawarga utawa tangga teparo.
- Aja Wedi Takon: Yen ana sing durung dimangerteni, aja isin takon marang Bapak/Ibu Guru utawa kanca sing luwih ngerti.
- Latihan Soal Rutin: Gunakake conto soal iki lan soal liyane kanggo latihan rutin. Aja mung diwaca, nanging coba dijawab tanpa pirsa kunci jawaban dhisik.
- Istirahat Cukup: Sadurunge UTS, pasthekake awakmu cukup istirahat supaya bisa mikir kanthi jernih lan fokus.
Penutup
Ujian Tengah Semester (UTS) minangka tahapan penting ing proses pembelajaran. Kanthi persiapan sing mateng lan latihan soal sing rutin, siswa kelas 4 mesthi bisa ngadhepi UTS Bahasa Jawa kanthi percaya dhiri lan oleh asil sing memuaskan. Muga-muga conto soal lan pembahasane iki bisa menehi manfaat lan mbantu para siswa ing dina ujian sesuk. Tetep semangat lan terus belajar!