Pendahuluan
Semester genap adalah periode penting dalam perjalanan belajar siswa kelas 4 Sekolah Dasar. Salah satu mata pelajaran yang kerap diujikan di pertengahan semester adalah Bahasa Jawa. Ujian Tengah Semester (UTS) menjadi tolok ukur sejauh mana pemahaman siswa terhadap materi yang telah diajarkan. Bagi siswa kelas 4 SD, materi Bahasa Jawa semester 2 biasanya mencakup topik-topik yang lebih mendalam dibandingkan semester sebelumnya, seperti geguritan, tembang dolanan, cerita rakyat, aksara Jawa, serta unsur-unsur kebahasaan lainnya.
Memahami dan menguasai Bahasa Jawa bukan hanya sekadar memenuhi tuntutan kurikulum, tetapi juga merupakan bagian penting dari pelestarian budaya. Dengan belajar Bahasa Jawa, generasi muda diharapkan dapat menumbuhkan rasa cinta dan bangga terhadap warisan leluhur. Oleh karena itu, persiapan yang matang untuk menghadapi UTS Bahasa Jawa sangatlah krusial.

Artikel ini hadir untuk membantu para siswa kelas 4 SD dan para pendidik dalam mempersiapkan diri menghadapi UTS Bahasa Jawa semester 2. Kami akan menyajikan berbagai contoh soal yang mencakup berbagai aspek pembelajaran Bahasa Jawa, mulai dari pemahaman bacaan, kosakata, tata bahasa, hingga pemahaman budaya. Soal-soal ini dirancang agar menarik, relevan dengan tingkat pemahaman siswa kelas 4 SD, dan dapat memberikan gambaran yang komprehensif tentang jenis-jenis pertanyaan yang mungkin muncul.
Selain contoh soal, kami juga akan memberikan tips-tips belajar yang efektif agar siswa dapat menjawab soal-soal tersebut dengan percaya diri dan mendapatkan hasil yang maksimal. Mari kita mulai perjalanan belajar Bahasa Jawa yang menyenangkan ini!
Bagian 1: Pemahaman Bacaan dan Kosakata
Bagian ini akan menguji kemampuan siswa dalam memahami teks bacaan berbahasa Jawa, baik berupa cerita pendek, deskripsi, maupun geguritan sederhana. Selain itu, akan ada soal-soal yang fokus pada kosakata atau tembung dalam Bahasa Jawa.
Contoh Soal:
A. Wacanen pacelathon ing ngisor iki banjur wangsunen pitakon-pitakon ing ngisor!
Bapak Guru: "Anak-anak, dina iki awake dhewe arep sinau babagan kewan ing sakiwa tengen awake dhewe. Sapa sing ngerti jenenge kewan lan gunane?"
Siti: "Kula, Pak. Ayam, gunane kanggo dijupuk endhog lan daginge."
Budi: "Kula uju Pak. Sapi, gunane kanggo dijupuk susu lan daginge, uga bisa kanggo nggarwa."
Ayu: "Lha yen kucing, Pak? Gunane napa?"
Bapak Guru: "Wah, pitakon sing apik, Ayu. Kucing iku kewan sing migunani kanggo mateni tikus, supaya ora ngrusak pari utawa panganan liyane."
Siti: "Oh, ngono to, Pak. Saiki kula ngertos."
Bapak Guru: "Lha yen kewan sing urip ing banyu, contone iwak, gunane napa?"
Budi: "Iwak gunane kanggo dipangan, Pak. Daginge akeh protein."
Ayu: "Nyuwun pangapunten, Pak. Lha menawi lele, iku kalebu iwak napa?"
Bapak Guru: "Lele ya kalebu iwak, Ayu. Lele iku kalebu iwak sing urip ing banyu tawa lan biasane ditemokake ing kali utawa kolam."
Budi: "Wah, seru sanget sinau babagan kewan niki, Pak!"
Ayu: "Inggih, Pak. Kula dados langkung ngertos."
Pitakon:
- Saka pacelathon ing dhuwur, kewan apa wae sing disebutake? Sebutna loro!
- Apa gunane ayam miturut pacelathon kasebut?
- Kenapa kewan kaya kucing iku migunani?
- Saka pacelathon kasebut, kewan apa sing urip ing banyu?
- Miturut Budi, apa gunane iwak?
- Apa tegese tembung "sakiwa tengen" ing pacelathon kasebut?
- Apa tegese tembung "migunani" ing pacelathon kasebut?
- Apa tegese tembung "nggarwa" ing pacelathon kasebut?
- Apa tegese tembung "banyu tawa" ing pacelathon kasebut?
- Apa sing bisa disinaoni saka pacelathon kasebut?
B. Jodohna tembung ing sisih kiwa karo tegese ing sisih tengen!
| Tembung | Tegese |
|---|---|
| 1. Pinter | a. Tresna, katresnan |
| 2. Tresna | b. Wong sing ngajar |
| 3. Guru | c. Cerdhas, pinter banget |
| 4. Seneng | d. Kabar, pawarta |
| 5. Warta | e. Ngrasa bungah, bungah |
C. Garisen tandha ping (X) ing sisih wangsulan kang mathuk!
-
Jeneng liyane srengenge ing basa Jawa yaiku…
a. Rembulan
b. Angin
c. Surya
d. Mega -
Yen awake dhewe arep ngucapke matur nuwun ing basa Jawa, awake dhewe ngucapake…
a. Sugeng enjing
b. Matur nuwun
c. Wilujeng dalu
d. Nyuwun pangapunten -
Tembung "omah" iku kalebu jinise tembung…
a. Kriya (tembung pagaweyan)
b. Aran (tembung benda)
c. Sipat (tembung sifat)
d. Katerangan (tembung keterangan) -
Kewan sing suarane "meong" iku jenenge…
a. Asu
b. Kucing
c. Wedhus
d. Jaran -
Sasi sing ana ing ngarepe sasi Mei yaiku sasi…
a. Maret
b. April
c. Juni
d. Juli
Bagian 2: Geguritan dan Tembang Dolanan
Bagian ini akan menguji pemahaman siswa terhadap geguritan (puisi berbahasa Jawa) dan tembang dolanan (lagu permainan tradisional). Siswa diharapkan dapat memahami makna, amanat, dan unsur-unsur dasar dari karya sastra ini.
Contoh Soal:
A. Wacanen geguritan ing ngisor iki banjur wangsunen pitakon-pitakon ing ngisor!
Sore Ing Desaku
Mentari wis condhong ngulon
Mega abang nyapu langit
Angin sumilir adem nentremake
Senajan panas ing awan wis sirna
Anak-anak padha dolanan
Ing latar jembar tanpa wates
Suara guyu riuh gandhengan
Nandur rasa bungah ing ati
Sawah ijo gumelar asri
Menehi berkah kanggo urip
Petani mulih nggawa panen
Kabeh syukur marang Gusti
Pitakon:
- Kapan wektu sing digambarake ing geguritan kasebut?
- Kaya ngapa suasana ing langit nalika sore ing geguritan kasebut?
- Apa sing dilakoni anak-anak ing latar jembar?
- Apa tegese tembung "sumilir" ing geguritan kasebut?
- Apa sing bisa disinaoni saka geguritan "Sore Ing Desaku"? (Amanat geguritan)
- Saka geguritan kasebut, apa sing nggawe ati nentremake?
- Tembung "gumelar" ing geguritan kasebut tegese…
- Tembung "riuh" ing geguritan kasebut tegese…
- Nalika sore, anak-anak padha dolanan ing…
- Petani mulih nggawa apa ing geguritan kasebut?
B. Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki babagan tembang dolanan!
- Sebutna salah siji judhul tembang dolanan sing kok weruhi!
- Ing tembang dolanan "Lir Ilir", sapa sing ditimbali kanggo tangi?
- Apa gunane tembang dolanan kanggo bocah-bocah?
- Sapa sing nggawe tembang dolanan? (Umume)
- Tembang dolanan biasane ngandhut pitutur luhur utawa…
Bagian 3: Cerita Rakyat dan Unsur Budaya
Bagian ini akan menguji pemahaman siswa tentang cerita rakyat Jawa, nilai-nilai yang terkandung di dalamnya, serta unsur-uns budaya Jawa lainnya yang relevan dengan materi semester 2.
Contoh Soal:
A. Wacanen ringkesan cerita rakyat ing ngisor iki banjur wangsunen pitakon-pitakon ing ngisor!
Asal-Usule Kutha Surabaya
Jaman biyen ana raja ing kerajaan Majapahit sing jenenge Raden Wijaya. Ing sawijining dina, Raden Wijaya ngadepi masalah gedhe. Anake sing jenenge Damarwulan ditawan dening patih sing jahat. Raden Wijaya sedhih banget.
Sawijining dina, ana prawira gagah saka Surabaya jenenge Joko Sengara. Joko Sengara nduweni tekad kanggo nylametake Damarwulan. Dheweke berjuang nglawan patih jahat lan pungkasane bisa ngalahake. Amarga jasane sing gedhe, Raden Wijaya ngajeni Joko Sengara.
Raden Wijaya banjur maringi hadiah marang Joko Sengara. Hadiah kasebut awujud tanah sing amba lan akeh. Ing tanah kasebut, Joko Sengara banjur ngedegake sawijining kutha. Kutha kasebut dijenengi Surabaya, sing asale saka tembung "Sura" (wira-wiri utawa gagah prakosa) lan "Baya" (ulubalang utawa prajurit). Mangkono mula, Surabaya diarani kutha pahlawan amarga saka keberanian Joko Sengara.
Pitakon:
- Sapa jenenge raja ing kerajaan Majapahit ing crita kasebut?
- Sapa sing ditawan dening patih jahat?
- Sapa jenenge prawira gagah saka Surabaya sing nylametake Damarwulan?
- Saka tembung apa jeneng "Surabaya" dijupuk?
- Apa tegese tembung "Sura" lan "Baya" miturut crita kasebut?
- Kenapa kutha Surabaya diarani kutha pahlawan?
- Apa amanat sing bisa dijupuk saka crita asal-usule kutha Surabaya?
- Saka crita kasebut, apa tegese tembung "prawira"?
- Saka crita kasebut, apa tegese tembung "ngedegake"?
- Miturut crita kasebut, sapa sing berjuang nglawan patih jahat?
B. Garisen tandha ping (X) ing sisih wangsulan kang mathuk!
-
Wayang sing ceritane saka Mahabarata lan Ramayana diarani wayang…
a. Beber
b. Gedhog
c. Purwa
d. Kulit -
Alat musik tradisional Jawa sing biasane digawe saka bambu lan duwe rong lubang yaiku…
a. Gender
b. Saron
c. Gong
d. Slompret -
Upacara adat Jawa sing biasane ditindakake nalika bocah umur pitung sasi diarani…
a. Mitoni
b. Tingkeban
c. Brokohan
d. Tedhak Siten -
Tarian tradisional saka Jawa Tengah sing kondhang banget lan nggambarake keprajuritan yaiku…
a. Tari Gambyong
b. Tari Pendhet
c. Tari Serimpi
d. Tari Kridha -
Aksara Jawa sing ditulis tanpa sandhangan diarani aksara…
a. Carakan
b. Hanacaraka
c. Nglegena
d. Pasangan
Bagian 4: Aksara Jawa (Menyusun Kata dan Kalimat Sederhana)
Bagian ini akan menguji kemampuan siswa dalam mengenali, menulis, dan menyusun kata atau kalimat sederhana menggunakan aksara Jawa.
Contoh Soal:
A. Tulis aksara Jawa saka tembung-tembung ing ngisor iki!
- Bapak
- Ibu
- Sekolah
- Ayu
- Makan
B. Susunen aksara Jawa ing ngisor iki dadi tembung kang mathuk!
- ꦱꦼꦏꦴꦭꦃ
- ꦲꦏꦸ
- ꦗꦼꦤꦼꦁ
- ꦧꦸꦏꦸ
- ꦱꦸꦫ
C. Susunen tembung-tembung ing ngisor iki dadi ukara kang mathuk nganggo aksara Jawa!
-
Ibu, sekolah, aku, menyang
……………………………………………. -
Bapak, maca, buku
…………………………………………….
Tips Efektif Menghadapi UTS Bahasa Jawa Kelas 4 SD Semester 2
- Pahami Materi Secara Menyeluruh: Jangan hanya menghafal, tapi pahami makna dan kegunaan setiap materi. Bacalah kembali buku pelajaran, catatan, dan bahan ajar lain yang diberikan oleh guru.
- Perbanyak Kosakata (Tembung): Hafalkan kosakata baru setiap hari. Gunakan kamus Bahasa Jawa atau aplikasi pembelajaran untuk membantu. Cobalah untuk menggunakan kosakata baru tersebut dalam percakapan sehari-hari.
- Latihan Membaca dan Menulis Aksara Jawa: Kunci penguasaan aksara Jawa adalah latihan rutin. Tulis ulang kata-kata atau kalimat yang sering muncul dalam pelajaran. Gunakan tabel aksara Jawa sebagai panduan.
- Pahami Struktur Geguritan dan Tembang Dolanan: Pelajari unsur-unsur geguritan seperti judul, tema, amanat, dan diksi. Untuk tembang dolanan, pahami maknanya dan nilai-nilai yang terkandung di dalamnya.
- Baca dan Dengarkan Cerita Rakyat: Semakin sering membaca dan mendengarkan cerita rakyat Jawa, semakin kaya pemahaman siswa terhadap budaya dan nilai-nilai moralnya.
- Buat Ringkasan Materi: Setelah mempelajari suatu topik, buatlah ringkasan singkat dalam Bahasa Jawa. Ini membantu siswa untuk mengingat poin-poin penting.
- Kerjakan Latihan Soal Sebanyak Mungkin: Contoh soal di atas hanyalah sebagian kecil dari kemungkinan yang ada. Cari sumber latihan lain, seperti buku latihan soal atau website edukasi.
- Diskusi dengan Teman dan Guru: Jika ada materi yang kurang dipahami, jangan ragu untuk bertanya kepada teman atau guru. Diskusi dapat membuka wawasan baru.
- Istirahat yang Cukup dan Jaga Kesehatan: Belajar dengan kondisi tubuh yang sehat dan pikiran yang segar akan lebih efektif. Pastikan siswa mendapatkan istirahat yang cukup sebelum hari ujian.
- Percaya Diri: Dengan persiapan yang matang, siswa akan lebih percaya diri dalam menghadapi ujian. Ingatlah bahwa UTS adalah kesempatan untuk menunjukkan apa yang telah dipelajari.
Penutup
Ujian Tengah Semester (UTS) Bahasa Jawa kelas 4 SD semester 2 adalah sebuah tantangan sekaligus peluang bagi siswa untuk menunjukkan kemampuannya. Dengan memahami materi, rajin berlatih, dan menerapkan tips-tips belajar yang efektif, siswa dapat menghadapi ujian ini dengan tenang dan meraih hasil yang memuaskan.
Materi-materi yang disajikan dalam artikel ini, mulai dari pemahaman bacaan, geguritan, tembang dolanan, cerita rakyat, hingga aksara Jawa, mencakup aspek-aspek penting yang umumnya diujikan. Diharapkan contoh soal dan tips yang diberikan dapat menjadi bekal berharga bagi para siswa dalam mempersiapkan diri.
Mari kita jadikan pembelajaran Bahasa Jawa sebagai kegiatan yang menyenangkan dan bermanfaat. Dengan menguasai Bahasa Jawa, kita turut serta dalam melestarikan kekayaan budaya bangsa Indonesia. Selamat belajar dan semoga sukses dalam menghadapi UTS!
Catatan:
- Jumlah kata dalam artikel ini sudah diupayakan mendekati 1.200 kata. Anda bisa menambahkan detail atau contoh lain jika dirasa perlu.
- Soal-soal yang diberikan bersifat contoh dan dapat disesuaikan dengan materi spesifik yang diajarkan di sekolah masing-masing.
- Untuk soal aksara Jawa, pastikan Anda memiliki font aksara Jawa yang terpasang di perangkat Anda agar dapat melihatnya dengan benar. Jika tidak, Anda bisa menggantinya dengan deskripsi tertulis mengenai bentuk aksara tersebut.
- Pastikan untuk menyertakan jawaban dari soal-soal latihan ini jika artikel ini akan dibagikan kepada siswa.