Bahasa Jawa, sebagai salah satu warisan budaya bangsa yang kaya, terus dilestarikan dan diajarkan di jenjang pendidikan formal. Bagi siswa kelas 11 semester 2, Ujian Tengah Semester (UTS) menjadi momen krusial untuk mengukur pemahaman mereka terhadap materi yang telah dipelajari. Soal-soal UTS tidak hanya menguji kemampuan berbahasa, tetapi juga apresiasi terhadap sastra, budaya, dan nilai-nilai luhur yang terkandung di dalamnya. Artikel ini akan menyajikan contoh soal UTS Bahasa Jawa kelas 11 semester 2 yang mencakup berbagai aspek pembelajaran, lengkap dengan penjelasan mendalam untuk membantu siswa mempersiapkan diri.
Pendahuluan: Pentingnya UTS Bahasa Jawa dalam Pengembangan Diri
Ujian Tengah Semester (UTS) merupakan tolok ukur keberhasilan proses belajar mengajar dalam satu semester. Bagi mata pelajaran Bahasa Jawa, UTS bukan sekadar formalitas akademik, melainkan sebuah kesempatan bagi siswa untuk merefleksikan perjalanan belajar mereka. Melalui soal-soal yang disajikan, siswa ditantang untuk mengaplikasikan pengetahuan yang diperoleh, baik dalam ranah lisan maupun tulisan, serta memahami konteks budaya di balik setiap ungkapan.

Kelas 11 semester 2 seringkali menjadi periode penting dalam pendalaman materi Bahasa Jawa. Siswa diharapkan tidak hanya menguasai tata bahasa dan kosakata, tetapi juga mampu menganalisis karya sastra, memahami ragam gaya bahasa, serta mengenali nilai-nilai etika dan sosial yang diajarkan melalui bahasa daerah. Persiapan yang matang untuk UTS Bahasa Jawa akan membekali siswa dengan kepercayaan diri dan pemahaman yang lebih mendalam tentang kekayaan bahasa dan budaya mereka.
Struktur Umum Soal UTS Bahasa Jawa Kelas 11 Semester 2
Umumnya, soal UTS Bahasa Jawa kelas 11 semester 2 dirancang untuk mencakup berbagai kompetensi yang telah diajarkan. Struktur soal dapat bervariasi antar sekolah, namun biasanya meliputi:
- Pilihan Ganda: Menguji pemahaman kosakata, tata bahasa, sastra, dan budaya secara umum.
- Isian Singkat/Menjodohkan: Memerlukan ketepatan dalam menjawab pertanyaan spesifik atau mencocokkan pasangan.
- Uraian Singkat: Meminta siswa untuk menjelaskan konsep, memberikan contoh, atau mengidentifikasi unsur-unsur tertentu.
- Uraian Panjang: Melibatkan analisis, interpretasi, atau pembuatan teks berdasarkan instruksi.
Dalam artikel ini, kita akan fokus pada contoh soal yang mencakup berbagai tipe tersebut, dengan penekanan pada materi yang relevan untuk kelas 11 semester 2.
Contoh Soal UTS Bahasa Jawa Kelas 11 Semester 2 Beserta Pembahasannya
Mari kita mulai dengan menyajikan beberapa contoh soal yang dirancang untuk menguji pemahaman siswa secara komprehensif.
Bagian I: Pilihan Ganda
Petunjuk: Pilihen jawaban sing paling bener kanthi menehi tandha silang (X) ing aksara A, B, C, utawa D!
-
Ukara "Bapak lagi maos koran ing teras." kalebu jinise ukara apa miturut gunane?
A. Ukara Pakon
B. Ukara Pitakon
C. Ukara Kandha
D. Ukara PakonPembahasan:
Ukara ing ndhuwur nyritakake sawijining bab. Jinis ukara miturut gunane ana papat: ukara andharan (nyritakake), ukara pakon (mrentah), ukara pitakon (nyuwun pirsa), lan ukara panguwuh (nggumunake). "Bapak lagi maos koran ing teras" iku nyritakake kegiyatan bapak, mula kalebu ukara andharan. Nanging, pilihan D iku "Ukara Pakon" sing padha karo A. Yen didelok saka pilihan liyane, sing paling pas kanggo nyritakake yaiku ukara andharan. Amarga ora ana pilihan ukara andharan, lan pilihan A lan D padha, ana kemungkinan salah cetak. Nanging, yen kita kudu milih saka sing ana, lan anggap ana pilihan "Ukara Andharan" ing antarane, iku sing paling bener. Yen ora, lan kita kudu milih saka sing ana, iki soal kang kurang becik. Nanging, yen kita ngerteni ukara kandha iku kalebu ukara andharan sing ngandharake omongane wong, mula ora pas. Ukara pitakon jelas dudu. Ukara pakon dudu. Dadi, yen kudu milih, kemungkinan ana kesalahan ing pilihan utawa pitakone. Nanging, yen didelok maneh, ukara andharan (deklaratif) iku nyritakake fakta utawa kedadean. Ukara kandha (reported speech) iku nyritakake apa sing diomongake wong. Ing kene, ora ana tandha kutip utawa ngutip omongane wong, mula dudu ukara kandha.
Jawaban Sing Paling Cocok (ngelingi potensi kesalahan pilihan): Yen kita nganggep ukara andharan iku kalebu ing kategori sing luwih amba, lan ora ana pilihan sing pas, iki minangka tantangan. Nanging, amarga pilihan C yaiku "Ukara Kandha" sing ana gandhengane karo omongan, lan A/D padha, kita bakal fokus marang makna ukara kasebut. Ukara kasebut nyritakake kedadeyan. Yen ana pilihan "Ukara Andharan", iku sing paling bener. Yen ora, lan kita kudu milih saka sing ana, iki butuh klarifikasi saka guru. Nanging, yen kita interpretasi "Ukara Kandha" minangka ukara sing nyritakake apa sing dilakoni, iku bisa dadi pilihan. Nanging, istilah baku kanggo nyritakake kedadeyan yaiku "Ukara Andharan".
Revisi Jawaban Berdasarkan Konvensi Umum: Yen kita asumsine pilihan iku bener lan ana siji sing paling pas, lan ukara kasebut nyritakake kedadeyan, iku paling cedhak karo Ukara Andharan. Amarga ora ana pilihan kasebut, lan ana repetisi ing pilihan, kita ora bisa nemtokake jawaban sing pasti tanpa klarifikasi. Nanging, ing konteks umum, ukara kasebut adalah ukara andharan. -
"Nalika dheweke rawuh, kabeh tamu padha ngadeg." Tembung "rawuh" iku tegese…
A. lunga
B. mlebu
C. teka
D. lungguhPembahasan:
Tembung "rawuh" ing basa Jawa iku padha tegese karo "teka" utawa "datang" ing basa Indonesia. Mula, jawaban sing bener yaiku C.
Jawaban: C -
Cangkriman "Wit-witan ora duwe oyot, yen ditandur malah thukul." iku cangkriman apa?
A. Sanepan
B. Pepindhan
C. Waton
D. Irab-irabanPembahasan:
Cangkriman iku ukara kang isine teka-teki. Cangkriman ing ndhuwur nyebutake "Wit-witan ora duwe oyot", kang mesthine wit-witan iku duwe oyot. "yen ditandur malah thukul" nuduhake yen iku dudu wit-witan beneran. Jinis cangkriman ana sawetara, kalebu waton, pepindhan, sanepan, lan irab-iraban. Cangkriman ing ndhuwur iku kalebu jinis Waton (utawa kadang diarani "Tembean" utawa "Tembung Yen"), yaiku cangkriman kang wangsulane awujud tembung kang dibalik. Wangsulane yaiku "Wit Waluh" (waluh iku tanduran merambat kang wohé dienggo jangan, oyoté ora pati katon jelas ing lemah, lan yen ditandur bakal thukul).
Jawaban: C -
Pratelan kang ngandharake nilai-nilai luhur, pitutur becik, lan ajaran moral biasane ana ing karya sastra Jawa…
A. Geguritan
B. Paribasan
C. Cerita Rakyat
D. KidungPembahasan:
Sanajan kabeh karya sastra Jawa bisa ngandharake nilai-nilai luhur, nanging Paribasan lan Bausastra (pepatah dan peribahasa) iku paling spesifik kanggo ngandharake pitutur becik lan ajaran moral kanthi cara kang ringkes lan padhet. Geguritan utamane kanggo ekspresi rasa lan gagasan. Cerita rakyat bisa ngandharake nilai, nanging ora mesthi fokus ing pitutur becik sacara langsung. Kidung luwih marang unsur spiritual utawa religius. Nanging, yen dibandhingake, Paribasan minangka wangun kang paling lugas ngandharake pitutur becik. Yen ana pilihan "Pepeling" utawa "Sastra Lisan", iku uga bisa dadi pilihan. Nanging saka pilihan sing ana, Paribasan paling pas.
Jawaban: B -
Tembung "pripun" iku wujude tembung krama inggil saka…
A. kepiye
B. apa
C. piye
D. kokPembahasan:
Tembung "pripun" iku wujude tembung krama inggil utawa krama alus saka pitakonan "kepiye" utawa "piye". Pilihan A lan C padha tegese. Ing kene, "pripun" luwih cedhak karo "kepiye" utawa "piye" nalika digunakake ing basa krama.
Jawaban: A (utawa C, gumantung ing konteks piwulang guru)
Bagian II: Isian Singkat
Petunjuk: Isinen ceceg-ceceg ing ngisor iki kanthi wangsulan sing bener!
-
Tembung "tindak" iku kalebu jinise unggah-ungguh basa apa? Jawabane: ______________________
Pembahasan: Tembung "tindak" iku ukara krama alus saka tembung "lunga" utawa "mlaku". Mula, kalebu jinise unggah-ungguh basa Krama Alus. -
Cerkak ing basa Indonesia diarani… Jawabane: ______________________
Pembahasan: Cerkak (Cerita Cekak) ing basa Indonesia diarani Cerita Pendek utawa Cerpen. -
Ukara "Ayo, padha sinau bebarengan ben pinter!" iku kalebu jinise ukara… Jawabane: ______________________
Pembahasan: Ukara kasebut ngajak utawa marentah supaya padha sinau bebarengan. Mula, kalebu jinise ukara Pakon utawa Ajakan. -
Wangsulan saka cangkriman "Pitik luwih dhisik endhog" yaiku… Jawabane: ______________________
Pembahasan: Cangkriman iki minangka pitakonan filosofis kang wis kawentar. Wangsulane iku "Endhog" amarga pitik iku lair saka endhog, lan endhog iku asale saka pitik, nanging ing urutan genesis, endhog luwih dhisik minangka wujud awal. -
Jinis geguritan kang ora nganggo pathokan cacahing gatra utawa guru lagu diarani geguritan… Jawabane: ______________________
Pembahasan: Geguritan kang ora manut pathokan tartamtu kaya cacahing gatra (baris), guru wilangan (cacahing wanda saben gatra), lan guru lagu (paugeran swara ing pungkasane gatra) diarani geguritan Bebas.
Bagian III: Uraian Singkat
Petunjuk: Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki kanthi ringkes lan bener!
-
Jelasna apa bedane ukara andharan lan ukara kandha! Wenehana conto ukara saben jinis!
Pembahasan:- Ukara Andharan: Ukara kang isine nyritakake utawa ngandharake sawijining bab, kedadeyan, utawa fakta. Ukarane lumrahe lugas lan ora nganggo tandha kutip.
- Ukara Kandha: Ukara kang isine nyritakake omongane utawa guneme wong. Ukarane biasane ana tandha kutip siji utawa loro, lan njupuk saka omongane wong langsung.
- Conto Ukara Andharan: Bapak mundhut sayur ing pasar.
- Conto Ukara Kandha: Bapak dhawuh, "Aku tak lunga menyang pasar tuku sayur."
-
Apa tegese "unggah-ungguh basa" lan tulisen telung jinise!
Pembahasan:
Unggah-ungguh basa yaiku tata carane ngucapake utawa nulis basa Jawa miturut tata krama, sopan santun, lan patrap marang sapa kang diajak guneman utawa kang digunem. Jinise ana telu, yaiku:- Ngoko: Digunakake marang wong sing luwih enom, sebaya, utawa wong sing wis akrab banget.
- Krama: Digunakake marang wong sing luwih tuwa, durung akrab, utawa kanggo ngajeni. Krama ana loro, yaiku Krama Lugu (Madya) lan Krama Alus.
- Krama Alus: Tingkatan paling dhuwur kanggo ngajeni banget marang wong sing diajak guneman.
-
Jelasna apa sing dimaksud "Paribasan" lan "Bausastra"! Wenehana siji conto saben jinis!
Pembahasan:- Paribasan: Ukara kang ngemu tegese pepindhan utawa kaya dene pitutur, nanging ora kena diowahi wandane. Biasane ngandharake bab-bab kang sipate luwih umum lan ora ana gandhengane karo kahanan kang tartamtu.
- Conto Paribasan: Ana dina ana upa. (Artine: Yen gelem ngupaya, mesthi bakal nemu rejeki utawa pangan.)
- Bausastra (Saloka): Ukara kang ngemu tegese pepindhan, nanging wandane kena diowahi utawa diambali. Biasane ngandharake kahanan kang luwih spesifik lan konkret.
- Conto Bausastra: Gojekane para mudha kaya keplok ora kena tuthuk. (Artine: Obrolane wong enom iku sok sok ora ana gunane utawa ora ana intine.)
- Paribasan: Ukara kang ngemu tegese pepindhan utawa kaya dene pitutur, nanging ora kena diowahi wandane. Biasane ngandharake bab-bab kang sipate luwih umum lan ora ana gandhengane karo kahanan kang tartamtu.
-
Jelaskan unsur-unsur intrinsik kang ana ing geguritan!
Pembahasan: Unsur-unsur intrinsik geguritan yaiku unsur-unsur kang mbentuk utawa ana ing njero geguritan iku dhewe, kayata:- Tema: Gagasan pokok utawa inti sari kang diandharake ing geguritan.
- Diksi (Pilihan Tembung): Pilihan tembung kang digunakake dening panyajak kang nduweni makna lan efek tartamtu.
- Citraan (Imaji): Penggambaran kang bisa dirasakake dening panca indra (pamirsa, pangrungu, pangrasa, pangambu, pangecap).
- Majas (Gaya Bahasa): Panggunan basa kang endah lan mawa teges lumantar pepindhan.
- Rasa (Perasaan): Perasaan kang diandharake panyajak marang pamaca.
- Nada (Nada): Sikap panyajak marang pamaca utawa babagan kang dibahas.
- Purwakanthi (Rima/Irama): Paugeran swara utawa runtutan bunyi kang nggawe endahing geguritan.
-
Apa bedane aksara Jawa legena lan aksara Jawa murda?
Pembahasan:- Aksara Jawa Legena: Aksara Jawa kang wujude isih murni, durung ditambahi sandhangan apa-apa. Saben aksara legena iku duweni pasangan swara "a". Tuladhane: ꦲ (ha), ꦤ (na), ꦕ (ca), lsp.
- Aksara Jawa Murda: Aksara Jawa kang digunakake kanggo pakurmatan utawa ngepenakke jeneng kang luhur, kayata jeneng wong, kutha, utawa jeneng kang penting. Aksara murda duweni bentuk kang beda lan mung ana sawetara wae. Aksara murda ora bisa dipasangi sandhangan swara utawa sandhangan panyigeg. Tuladhane: ꦯ (Nra), ꦡ (Dha), ꦘ (Nya), lsp.
Bagian IV: Uraian Panjang
Petunjuk: Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki kanthi luwih gamblang lan jangkep!
-
Siswa kelas XI lagi ngrembug babagan carita rakyat saka tlatah Jawa Tengah, yaiku Crita "Timun Emas". Jelasna ringkesan crita kasebut, lan sebutna nilai-nilai luhur apa wae kang bisa dijupuk saka crita kasebut!
Pembahasan:
Ringkesan Crita Timun Emas:
Ing jaman biyen, ana mbok randha kang jenenge Mbok Srini. Piyambake pengin duwe anak, banjur njaluk pitulungan marang buta ing alas. Buta kasebut menehi timun kang ing jeroe ana bocah wadon ayu. Bocah mau diwenehi jeneng Timun Emas. Nanging, Buta Ijo kang menehi timun mau banjur nagih janjine. Nalika Timun Emas wis gedhe, Mbok Srini ngongkon Timun Emas lumayu saka Buta Ijo. Mbok Srini menehi Timun Emas saweneh piranti kanggo nglawan buta, yaiku: godhong suket, uyah, lan sambel. Nalika Buta Ijo ngejar, Timun Emas nyebarake godhong suket kang banjur dadi alas amba. Buta Ijo tetep bisa ngliwati. Banjur Timun Emas nyebarake uyah kang banjur dadi sagara. Buta Ijo tetep bisa ngliwati. Pungkasan, Timun Emas nyebarake sambel kang banjur dadi segara kang umob lan panas. Buta Ijo kejebak lan mati ing sagara kasebut. Timun Emas slamet.Nilai-nilai Luhur saka Crita Timun Emas:
- Katresnan lan Pangorbanan Wong Tuwa: Mbok Srini nresnani Timun Emas banget, nganti gelem ngorbanake awake lan menehi piranti kanggo nglawan buta demi slamete Timun Emas.
- Wicaksana lan Pinter Nglawan Bebaya: Timun Emas, sanajan isih enom, bisa nggunakake kanthi trep piranti kang diwenehi ibune kanggo ngalahake buta kang luwih kuwat. Iki nuduhake yen kacerdasan luwih wigati tinimbang mung kekuwatan fisik.
- Kewaspadan lan Ora Gampang Percaya: Crita iki ngelingake supaya tansah waspada marang ancaman lan ora gampang percaya marang janji kang katone ora mungkin.
- Keberanian: Timun Emas nuduhake sipat kendel nalika ngadhepi Buta Ijo, sanajan rasa wedi mesthi ana.
- Pancen Urip Manawa Gelem Ngupaya: Sanajan ngadhepi ancaman kang gedhe, kanthi usaha lan kawicaksanan, bebaya bisa diatasi.
-
Siswa diajak nulis geguritan kanthi tema "Sesanti Urip Becik". Tulisen geguritanmu kanthi basa Jawa kang endah lan gunakna paling ora telung jinise gaya bahasa (majas)!
Pembahasan: (Contoh geguritan – siswa bisa nulis dhewe kanthi kreasi)Sesanti Urip Becik
Ing neng semesta kang jembar,
Urip iki kaya pari kang saya tuwa saya ngunduk (Saloka).
Nadyan wis sugih ilmu lan pangalaman,
Aja lali andhap asor lan rumongso culino (Nilai Moral).Manungsa lair saka Gusti,
Mula becike tansah eling lan waspada.
Aja nganti ilange pitaya kaya ilang kalunge (Paribasan),
Nalika urip lagi ing pucuking bebaya.Sinaung ing rasa sabar lan legawa,
Manungsa becik tansah ngupaya becik.
Luwih becik ngalah luwih becik tinimbang ngalah-ngalahi (Paribasan),
Menawa kuwi dalan tumuju tentrem lan mulya.Dhuh Gusti, paringono kekuwatan,
Kanggo nglampahi urip kanthi luhur lan mulyo.
Supaya dadi lintang jembaring jagad (Metafora),
Cahya tumrap sesama lan alam raya.Penjelasan Gaya Bahasa yang Digunakan:
- Saloka: "pari kang saya tuwa saya ngunduk" (menggambarkan kerendahan hati seiring bertambahnya usia dan ilmu).
- Paribasan: "ilange pitaya kaya ilang kalunge" (menggambarkan hilangnya kepercayaan yang sangat merugikan), "Luwih becik ngalah luwih becik tinimbang ngalah-ngalahi" (menggambarkan keutamaan mengalah demi kebaikan).
- Metafora: "lintang jembaring jagad" (menggambarkan seseorang yang menjadi inspirasi atau panutan bagi banyak orang).
- Selain itu, ada juga nilai-nilai moral seperti "andhap asor" (rendah hati) dan "rumongso culino" (merasa masih banyak kekurangan).
-
Ing jaman globalisasi iki, akeh mudha kang luwih seneng nganggo basa gaul utawa basa Inggris tinimbang basa Jawa. Miturut panemumu, kepriye carane njaga lan nglestarekake basa Jawa supaya ora ilang? Jelaskna kanthi rinci!
Pembahasan:
Menjaga dan melestarikan Bahasa Jawa di era globalisasi memang menjadi tantangan tersendiri. Namun, ada berbagai cara yang bisa dilakukan agar bahasa ini tetap hidup dan relevan:- Pembiasaan Sejak Dini: Orang tua memiliki peran krusial dalam membiasakan anak berbahasa Jawa sejak kecil di rumah. Menggunakan bahasa Jawa dalam percakapan sehari-hari akan membuat anak terbiasa dan merasa nyaman.
- Pembelajaran yang Menarik di Sekolah: Sekolah perlu menciptakan metode pembelajaran Bahasa Jawa yang lebih interaktif dan menyenangkan. Penggunaan media digital, permainan, drama, dan kegiatan ekstrakurikuler yang berfokus pada Bahasa Jawa dapat meningkatkan minat siswa.
- Memanfaatkan Media Digital: Era digital membuka peluang luas untuk pelestarian bahasa. Membuat konten edukatif berbahasa Jawa di media sosial (YouTube, Instagram, TikTok), aplikasi belajar Bahasa Jawa, atau kamus digital dapat menjangkau audiens yang lebih luas, terutama kaum muda.
- Menggelar Acara Budaya: Mengadakan berbagai acara yang menampilkan kekayaan Bahasa Jawa, seperti lomba geguritan, macapat, mendongeng, atau pertunjukan seni pertunjukan yang menggunakan Bahasa Jawa, dapat menjadi sarana sosialisasi dan apresiasi.
- Pengembangan Karya Sastra Modern: Mendorong penulis untuk menciptakan karya sastra modern (novel, cerpen, puisi, lagu) dalam Bahasa Jawa yang relevan dengan isu-isu kekinian. Ini akan membuat Bahasa Jawa lebih ‘hidup’ dan menarik bagi generasi muda.
- Membuat Kebijakan Pendukung: Pemerintah daerah dapat membuat kebijakan yang mendukung penggunaan Bahasa Jawa, misalnya dalam administrasi pemerintahan, penamaan tempat, atau bahkan mewajibkan penggunaan Bahasa Jawa pada hari-hari tertentu di lingkungan publik.
- Menanamkan Kebanggaan: Edukasi mengenai sejarah, keindahan, dan kekayaan filosofis Bahasa Jawa perlu terus digalakkan. Menanamkan rasa bangga sebagai penutur Bahasa Jawa akan menjadi motivasi kuat untuk melestarikannya.
- Menjadi Contoh yang Baik: Para tokoh publik, pendidik, dan orang tua perlu menjadi contoh dalam penggunaan Bahasa Jawa yang baik dan benar, menunjukkan bahwa berbahasa Jawa itu keren dan berbudaya.
Penutup: Kunci Sukses dalam Menghadapi UTS Bahasa Jawa
Menghadapi Ujian Tengah Semester Bahasa Jawa kelas 11 semester 2 membutuhkan persiapan yang matang dan pemahaman yang mendalam. Contoh soal yang telah disajikan ini mencakup berbagai aspek penting yang sering diujikan, mulai dari kosakata, tata bahasa, unggah-ungguh basa, sastra (geguritan, cerita rakyat), hingga cangkriman dan paribasan.
Kunci sukses dalam menghadapi UTS adalah:
- Memahami Materi Secara Menyeluruh: Jangan hanya menghafal, tetapi pahami konsep dan maknanya.
- Latihan Soal Secara Rutin: Semakin banyak berlatih, semakin terbiasa dengan berbagai tipe soal dan cara menjawabnya.
- Membaca dan Menyimak Karya Sastra Jawa: Apresiasi sastra akan memperkaya pemahaman kosakata dan gaya bahasa.
- Bertanya Jika Ada yang Tidak Paham: Jangan ragu bertanya kepada guru atau teman jika ada materi yang belum jelas.
- Menjaga Kesehatan dan Ketenangan: Kondisi fisik dan mental yang prima sangat mendukung performa saat ujian.
Dengan persiapan yang optimal, siswa diharapkan dapat meraih hasil terbaik dalam UTS Bahasa Jawa, sekaligus semakin mencintai dan melestarikan bahasa leluhur ini. Semoga artikel ini bermanfaat!